Opiniestukken & Literatuur

Upload het artikel in PDF formaat: HIER

Een pluk uit de actua

 

Een dagblad verslaat per definitie actuele gebeurtenissen.

In columns geven dan opinieschrijvers uiteenlopende commentaren.

De combinatie van beide over een beperkte tijd, bvb. twee weken leek me een boeiende oefening; de concrete gebeurtenissen worden op die manier in een bredere context geplaatst.

Onderstaand overzicht werd geplukt uit De Standaard van 28 juli tem 8 augustus, dus uit 11 dag-edities.

 

Luc Van Impe

Aaigem, 8 augustus 2018

VOOR JOU GELEZEN

 

Luc Van Impe

 

Migrantenpolitiek kan niet worden losgezien van die andere grote uitdaging die de actualiteit beheerst: de klimaatproblematiek. In beide gevallen spelen politici hier een belangrijke rol,  zo niet de hoofdrol.

 

De taal waarin zij zich bedienen om over deze kwesties te communiceren en het beleid dat zij voeren om de problemen aan te pakken zijn besmet met het gevaarlijke populismevirus dat mondiaal opgang maakt. Het succes van populisme heeft volgens Jan T’Sas  (DS 01 08 18 pg. 35) alles te maken met hun gemakzuchtig discours. Ze bedrijven een buiktaal, ze hakken op de tegenstaander in, terwijl een democratie, die naam waardig, naar rationele oplossingen zoekt.

 

Voor hun eigen populistisch beleid geven ze zichzelf dan de hoogste onderscheiding en wee u wanneer je hun realisaties kritisch durft te benaderen.

Je kritiek wordt dan weggezet als “n’ importe quoi”, je ontvangt een etiket van ‘wereldvreemde’ en je krijgt een label opgespeld met een wel heel bizarre scheldnaam ‘politieke correctheid’. In het slechtste geval worden de rollen omgekeerd en wordt jij de dader van het aangeklaagde onrecht. Denk maar aan het redden van bootvluchtelingen.

Luc Huysse is vernietigend in zijn oordeel (DS 02 08 18 pg. 35): “Nooit, in al die jaren, heb ik een regering gezien die de afstand van de werkelijkheid van haar eigen prestaties (enerzijds) en de zelfverheerlijking (hiervan anderzijds) zo groot heeft gemaakt.”

 

Editorialist Ruben Mooijman looft dan weer Canada naar aanleiding van zijn moedige en principiële opstelling in de zaak Samar Badawi (DS 08 08 18 pg. 2). De nieuwe machthebber in Saudi Arabië schafte voor het oog van de wereld het verbod op autorijden door vrouwen af, inclusief een fotoschoot in Vogue een Saudische prinses achter het stuur van een elegante cabriolet, maar blijkt achter deze façade nog steeds een meedogenloos beleid te voeren ten aanzien van activistes, zoals de internationaal gelauwerde vrouwenactiviste Samar Badawi,  die enkele weken geleden werd opgesloten wegens activiteiten die het regime onwelgevallig zijn. Men heeft weet van minstens vijf andere activistes die eveneens achter de tralies zitten. “Trudeau en Freeland (resp. president en minister Buitenlandse Zaken van Canada) lijken te behoren tot het zeldzame ras van politici voor wie principes zwaarder wegen dan politieke berekening. Het is het soort politici dat de wereld broodnodig heeft.”

 

Het lijkt wel een karikatuur te besluiten dat het huidige beleid vergiftigd wordt door populisten die mensen, groepen, rassen, godsdiensten tegen elkaar opzetten om electoraal gewin op korte termijn en vervolgens zichzelf lauweren met de grootste onderscheiding. Helaas is het populisme al te vaak de maatstaf van het beleid, in het ene land al meer dan in het andere.

 

In het licht van wat de aangehaalde columnisten beweren, begrijpen we ook beter de gebeurtenissen die de voorbije twee weken op ons afkwamen. Ik pik er drie uit maar het is duidelijk dat ook gebeurtenissen die zich  buiten het migrantenvraagstuk situeren in dit lijstje kunnen thuishoren.

 

  1. De oprichting van 5 woonunits (bemerk het flatterende taalgebruik) in het gesloten detentiecentrum van Steenokkerzeel, waarin gezinnen met kinderen kunnen ondergebracht worden in afwachting van hun repatriëring.

In 2006, 2010 en 2011 slikte België tot 3 keer toe Europese veroordeling voor het onrechtmatig opsluiten van minderjarigen. België speelde een voorbeeldrol in Europa met alternatieven als de terugkeerwoningen waar gezinnen begeleid werden en kinderen naar school konden.  Met deze nieuwe (populistische) aanpak wil het die veroordelingen omzeilen terwijl alle wetenschappers ter zake het erover eens zijn dat vrijheidsberoving een nefaste invloed heeft op kinderen wie geen enkele schuld treft.

De Orde van Vlaamse Balies die alle advocaten van Vlaanderen groepeert heeft, bij monde van Luc Lamon, deze maatregel streng veroordeeld (DS 02 08 18 pg. 6). Intussen sloten ook al de Duitstalige en Franstalige balies aan bij het protest.

 

  1. Sinds de opvang in Valencia van het schip de Aquarius, met 630 bootvluchtelingen aan boord, woedt in Spanje een hevige discussie tussen de nieuwe regering van de progressieve PSOE o.l.v. premier Sanchez en de conservatieve Partido Popular van oud-premier Rajoy – die na het zoveelste corruptieschandaal werd wandelen gestuurd-  over het te volgen migratiebeleid in de toekomst. Voordien werd het schip door de nieuwe populistische regering in Italië de toegang tot een Italiaanse haven ontzegd (DS 02 08 18 pg. 14). Bij het publiceren van dit stuk dobbert de Aquarius opnieuw voor Europese havens die hun deuren gesloten houden, ook Spanje deze keer.

 

We sluiten deze opsomming met het ontstellende bericht dat de pastoor van Zeebrugge met de dood werd bedreigd n.a.v. zijn voedselhulp aan (oorspronkelijk) kansarmen, maar (thans) ook aan transmigranten. (Elders in deze nieuwbrief geeft Frans Dumortier nog duiding bij dit incident). (DS 03.08.18 pg 7).

Upload het artikel in PDF formaat: HIER

ZONDER

 

Joke Van Leeuwen

 

‘Zonder’ is opgedragen aan mensen zonder papieren. Het werd in december 2008 voorgelezen tijdens een demonstratie voor snellere regularisatie.

 

Acht keer heb ik de bomen kaal zien worden,

acht keer heb ik de bomen vol zien worden.

De zetel die ik vond is wankel.

 

En ik versta alles: de vermaning van een

man achter glas, de kreet van een kind

op een schommel.

 

Ik inspecteer mijn handen, nu die niet

werken mogen, ik controleer mijn hoofd

of daar nog iets vertakt.

 

Ze zeiden vroeger als ik niesde:

nu komt het allemaal in orde. Ik nies

de hele winter.

 

Mijn zus heeft al papieren, mijn zus

heeft nu een kaartje kleiner dan een

boterham.

 

Ai, als ik eens een zetel had die zachter

voor mijn rug was en dat ene, kleiner

dan een boterham.

Upload het artikel in PDF formaat: KLIK HIER

FANATIEKE BEZWAREN?

Charles Ducal

OPINIE

 

 

In 1945, op het einde van de oorlog, stond mijn grootmoeder oog in oog met een Duitse officier die twee van de kinderen in huis aanwees als joodse kinderen. Zij woonden veilig op de boerderij, als ‘Belgische stadskinderen’. Tot de officier hen aanwees. Gelukkig liet hij het daarbij. Die scène blijft van generatie op generatie voortleven in het familiegeheugen. Mijn grootouders werden in 2002 door het Israëlische Instituut Yad Vashem opgenomen onder de ‘Rechtvaardigen onder de Volkeren’, met felicitaties van de Israëlische ambassadeur.

 

Mocht mijn grootmoeder vandaag de beelden zien van hoe het Israëlische leger dood en terreur zaait onder ongewapende demonstranten, ze zou zonder twijfel de Palestijnse kinderen van nu vereenzelvigen met de joodse van toen en mevrouw Frankel zou wel de laatste zijn van wie ze felicitaties zou willen krijgen. Zou dat dan antisemitisme zijn? Natuurlijk niet. Het zou een spontane en vanzelfsprekende reactie zijn vanuit exact dezelfde gevoelens die haar toelieten een ‘Rechtvaardige onder de Volkeren’ te worden.

 

Wat zo vanzelfsprekend zou zijn voor mijn grootmoeder wordt vandaag sluipenderwijs omgedraaid. “Als critici van Israël het hebben over ‘de zionisten’ in plaats van over ‘de Israëli’s’ weet je bijna zeker dat het om fanatici gaat,” beweert Ian Buruma,  in DS van zaterdag. En hij verduidelijkt: “Links antisemitisme stoelt meestal op fanatieke bezwaren tegen de Israëlische behandeling van de Palestijnen.” Fanatieke bezwaren? Welke zijn die dan wel?

 

Het met terreur verdrijven van een half miljoen Palestijnen? Het in beslag nemen of vernielen van hun steden en dorpen? Het creëren van een staat en een discriminerend wettenstelsel op basis van het onderscheid tussen joden en niet-joden? Het negeren van VN-resoluties? Het stelen van water en grond, het  bulldozeren van huizen, het vernielen van olijfgaarden en akkers? Het verhinderen van een normaal verkeer tussen thuis en werk, thuis en familie, thuis en ziekenhuis door een netwerk van checkpoints? Het gevangen zetten van twee miljoen mensen op een afgesloten strook, waar het leven ondraaglijk is geworden door de blokkade? De nachtelijke raids waarbij kinderen van hun bed worden gelicht, meegenomen en gevangen gezet? Zijn dat die fanatieke bezwaren?

 

Er wordt over de tegenstanders van de Israëlische terreur de grootste onzin verkocht. Met op kop dat ze het bestaansrecht van Israël ontkennen. Ik ben voldoende thuis in middens van Palestina-comités en BDS-activisten om te weten waar het hen om te doen is. Niet het verdwijnen van de staat Israël, maar het verdwijnen van de zionistische staat Israël. Precies dat. Omdat de zionistische staat gebaseerd is op een racistisch beginsel: het is het land van de joden, waar de oorspronkelijke bewoners uit verdreven zijn en niet het recht hebben terug te keren. Terwijl in een normale staat Israël er plaats zou zijn voor Israëlische joden én Palestijnen, op dezelfde voet, met dezelfde rechten. Israël is het land van de Israëli’s, dat is een onomkeerbaar feit, hoe onrechtvaardig de wijze waarop dat feit is gecreëerd ook is. Maar het is ook het land van de Palestijnen. De dag dat men in Israël dat laatste erkent en het historisch onrecht, de Palestijnen aangedaan, in de mate van het mogelijke wil herstellen, is dit conflict opgelost. Niet eerder. De bal ligt uitsluitend in hun kamp.

 

Wie beweert dat het van twee kanten moet komen, dat Israël het recht heeft zich te verdedigen (maar niet ‘buitensporig’!), miskent én het historisch onrecht én de huidige machtsverhouding. Israël verdedigt zich niet, maar voert een agressieve oorlog tegen een volk dat langzaam wordt doodgeknepen. Dat is de waarheid. Wie het recht hebben zich te verdedigen zijn de Palestijnen. Zij zijn het die zijn verdreven, wier leven ondraaglijk wordt gemaakt. Over fanatisme gesproken: het zegt iets over verdedigers van Israël dat zij de hele geschiedenis van de Nakba, de bezetting en kolonisering, de blokkade en dagelijkse terreur weten weg te moffelen onder dat ene woord: terrorisme. Israël voert geen oorlog tegen het terrorisme, het voert een oorlog tegen de Palestijnse bevolking. Hoeveel Sharpeville’s moeten er nog volgen eer de Europese leiders, ook de onze, dit inzien en er naar handelen?

 

Het schieten op ongewapende demonstranten valt niet te verdedigen. Tijd dus om Israël categoriek te veroordelen? Als ik Buruma goed begrijp helemaal niet. Het is integendeel tijd om te wijzen op het fanatisme en antisemitisme van links. Dat is de teneur van zijn stuk. Toegegeven, “er is voldoende reden om kritiek te leveren op Israël en de VS, vooral in het licht van wat zich nu in Gaza en Jerusalem afspeelt. (…) Maar kritiek is één ding, de VS en Israël zien als de twee kwaadaardigste bedreigingen van de mensheid is weer iets anders.” Hoezo? Is dat wat links over het conflict te vertellen heeft? Dit is goedkope retoriek, vanuit een schijnbaar onafhankelijke opstelling, om het verzet tegen de Israëlische terreur verdacht te maken. Het gaat niet over het joodse geld van Soros , de ontkenning van het bestaansrecht van Israël of Israël als “een bedreiging van de mensheid.” Het gaat om de vernietiging van de Palestijnse samenleving. Dat en dat alleen is de essentie.

 

Er is geen tussenweg. Men kan niet zowel de Palestijnse kant als de Israëlische kant ‘begrijpen’ en ‘voor een stuk gelijk geven’, aangezien het onweerlegbaar is wie de agressor is. We vinden zulks vanzelfsprekend als het over verhoudingen slachtoffer-dader gaat die ver achter ons liggen. De slavenhandel, de kinderarbeid, Hiroshima, Dresden, de Vietnamoorlog, de val van Allende. Stuk voor stuk onderwerpen die ‘twee zijden’ hadden in de toenmalige media, maar intussen op voldoende historische afstand staan om elementair moreel fatsoen de overhand te geven op de ‘objectiviteit van de twee kanten’. Niemand die vandaag de Apartheid nog zou durven relativeren, alvast niet in een respectabele krant. De kwestie Palestina is van die orde, maar spijtig genoeg nog niet vandaag.

Rachida Aziz, Niemand zal hier slapen vannacht

EPO, eerste druk 2017

ISBN 9789462671003, 264 p., 19,90 euro.

Niemand zal hier slapen vannacht

Rachida Aziz

 

Boekbespreking: Frans Dumortier

 

Een boek om te lezen en te herlezen, dit schot in de roos van de Brusselse vrouw die velen wellicht ooit leerden kennen als modeontwerpster en opiniemaakster. Rachida Aziz biedt ons in dit boek zowel haar persoonlijk verhaal als een vivisectie van ‘witte’ machtscenakels, die doordesemd zijn van racisme. Zij stelt tegenover het verhaal dat gangbaar is in politiek en media – dé moslims, dé islam, dé ander – “het verhaal van de verliezers in onze samenleving, alle mensen die nooit het recht genoten hebben om de narratief te bepalen. Alle mensen die onderdrukt, misbruikt, uitgespuugd en tegen elkaar opgezet werden.” Vanuit telkens weer een andere invalshoek.

 

Als filosofe ontmaskert ze messcherp het gangbare discours over ‘onze bedreigde normen en waarden’ en onze ‘erfenis van de verlichting’, kleedt zowel grote verlichtingsfilosofen van vroeger als hun politieke erfgenamen van nu genadeloos uit tot op hun ‘superieure witte’ vel. Van John Locke tot Gwendolyn Rutten. Als antropologe analyseert ze hoe het begrip ‘witheid’ door de eeuwen heen is geconcipieerd om ‘de ander’, ‘de barbaar’ de beschaving te brengen. In de vorm van onderwerping, slavernij, uitbuiting en uitroeiing. Van de American natives tot de bombardementen op Bagdad. Als sociologe legt ze een lange lijst discriminaties op tafel, gevolg van structureel racisme, die mensen van kleur vandaag in onze samenleving treffen. Keiharde feiten en naakte cijfers uit officiële rapporten. Als feministe laat ze geen spaander heel van het ‘witte feminisme’, dat emancipatie verwart met toegang tot bestaande machtscirkels en hogere jobs, en zet ze een aantal gekleurde voorbeelden van feministische moed in de schijnwerpers. Sojourner Truth en Rosa Parks bijvoorbeeld. Kent u hen?

 

Deze hoofdstukken worden afgewisseld met heel persoonlijke ervaringen. Hoe ze als kind haar ‘kleur’, haar ‘anders-zijn’ ontdekte door het racisme op school, een bijzonder schrijnend verhaal. Wat ze leerde op een reis naar Mekka. Waarom ze in haar woonkamer van vloer tot plafond een portret van haar vader liet schilderen, ontroerende bladzijden. Haar lijdensweg door de ziekenhuiswereld en haar worsteling met een burn-out. Hoe ze tenslotte ‘ontwaakte’ om dit prachtige, zelfbewuste boek te kunnen schrijven. Prachtig ja, niet alleen door de inhoud, maar ook door haar gedreven, kleurrijke en krachtige stijl, die van het boek niet alleen een eye opener, maar ook literatuur maakt.

 

Je vindt  in dit boek tientallen concrete verhalen uit de geschiedenis en de wereld van nu, waarvan je je afvraagt: hoe komt het dat wij dit niet weten, nooit van deze figuren hebben gehoord? Je wordt als lezer vooral geconfronteerd met de grote woede en de verschrikkelijke pijn die het gevolg zijn van racisme, “een monster dat zo alomtegenwoordig is dat het voor alle witte mensen bijna onzichtbaar is geworden”. Om te zien wat het werkelijk is – dagelijks, constant en institutioneel ingebed – moeten we door de ogen kijken van wie het ondergaat. In die zin is het boek een spiegel voor onze ‘witte’ samenleving. Een spiegel waarin de mythes, de fantasieën en eeuwenlang ingehamerde vooroordelen over de ander glashelder verschijnen. Verplichte lectuur dus voor allen die van die samenleving deel uitmaken.

SAPIENS , een kleine geschiedenis van de mensheid

Yuval Noah Harari

Eerste druk 2014, zeventiende druk 2017

ISBN 978 94 004 07930

461  blz, 19.99 euro  SBH

Sapiens, een kleine geschiedenis van de mensheid
Yuval Noah Harari

 

Boekbespreking: Luc Van Impe

 

Op pelgrimstocht van Porto naar Santiago de Compostela en verder naar Finisterra (het einde der aarde, heb ik het boek zowat verslonden. Het werk verovert sowieso een plaats in mijn persoonlijke top 5 en is een grote kanshebber voor de eerste plaats!

 

Yuval Noah Harari is historicus en doceert aan de universiteit van Jeruzalem. Zijn boek werd in meer dan dertig talen vertaald en heeft inmiddels honderdduizenden lezers op sleeptouw genomen – waaronder Barack Obama – voor een fascinerende reis doorheen de boeiende, maar lang niet altijd propere geschiedenis van de mens.  Harari verheldert complexe vraagstukken in een perfect leesbare taal en slaagt er tevens in de vaak argeloze lezer zowaar aan het lachen te brengen.

 

Met de oerknal, zowat 13,5 miljard jaren geleden ontstaan de fundamentele bouwstenen van ons heelal. Dit is het domein van de natuurkunde. Die evolutie is verantwoordelijk voor het samenklonteren van energie en materie tot complexe structuren (atomen)  die zich op hun beurt samenvoegen tot moleculen en vervolgens tot organismen. Deze problematiek bestudeert de scheikunde.

Zeventigduizend jaar geleden begonnen organismen van de soort ‘Homo Sapiens’ nog complexere structuren op te zetten (culturen) en die ontwikkeling noemen we geschiedenis.

Het hele gebeuren wordt gedetermineerd  door één ijzeren wet die we evolutie noemen, de eerste rode weefdraad in het boek van Harari.

 

Harari sloopt graag misopvattingen die hij zo kenmerkend vindt voor de eigenwaan van de thans levende mensen. Zo maakt hij graag duidelijk dat wij, de sapiens, wel degelijk deel uitmaken van een dierensoort, nl. de familie van de grote mensapen met als naaste verwanten de chimpansees, gorilla’s en orang-oetans, en dat wij dus gewoon een evolutionaire aftakking zijn van een vroeger apengeslacht … terwijl de huidige mensen zichzelf zo graag los zien van het dierenrijk.

 

Een tweede rode weefdraad is het cognitieve vermogen van de sapiens dat hem in staat stelt nieuwe vormen van denken en communiceren te ontwikkelen.  Via de taal (communiceren) werd het plots mogelijk om informatie (denken) over te brengen, zelfs over dingen die helemaal niet bestaan zoals legendes, mythes en goden. Daarin onderscheidt de sapiens zich duidelijk van bvb. apen van wie je niet één enkele banaan zal krijgen door hem honderd bananen in de apenhemel te beloven (p. 34).

 

De agrarische revolutie, die zowat tienduizend jaar geleden begon, is een nieuwe stap in de menselijke evolutie, maar Harari maakt ernstige kanttekeningen bij de beoordeling ervan. Zo vindt hij dit niet direct een stap voorwaarts maar wel de aanzet naar bevolkingsexplosies en … het ontstaan van verwende elites! (p. 92)

 

Een ander belangwekkend thema beschrijft Harari in de evolutie van kleine agrarische entiteiten naar grote samenwerkingsverbanden die uitgroeien tot natiestaten, imperiums en wereldrijken. Maar ook de gevolgen daarvan worden chirurgisch  geanalyseerd.

Tal van andere fenomenen passeren de revue: geld, religies, economie, industrie, wetenschap en nog meer.

In de laatste hoofdstukken vraagt de auteur zich af of die enorme evolutie ons ook gelukkiger heeft gemaakt en op welke manier de mens zich in de toekomst verder zal ontwikkelen. En laat die vraag nu net het voorwerp zijn van zijn nieuwste boek met de logische titel: Homo Deus, een kleine geschiedenis van de toekomst.

Vertel me het einde, een essay in veertig vragen

Valeria Luiselli

Das Mag Uitgeverij B.V., eerste druk 2017,

ISBN: 9789492478436, 80 pg., 9,90 euro

Vertel me het einde

Valeria Luiselli

 

Boekbespreking: Frans Dumortier

 

In Vertel me het einde (2017) schrijft romancière Valeria Luiselli (De geschiedenis van mijn tanden, De gewichtlozen en valse papieren) met heldere, bewogen en scherpe pen haar ervaringen neer als tolk  bij de rechtbank voor Immigratiezaken in New York. Een boek dat je beslist moet lezen. Het gaat over het wedervaren van niet-begeleide minderjarigen uit Guatemala, Honduras en El Salvador die door Mexico naar de Verenigde Staten trekken, maar de parallellen met wat vluchtelingen die naar Europa emigreren meemaken, zijn overduidelijk.

 

Het boekje dient zich aan als ‘een essay in veertig vragen’, de veertig vragen die Valeria Luiselli volgens het intakeformulier aan minderjarige immigranten die asiel aanvroegen, diende te stellen. ‘Waarom ben je naar de VS gekomen?’ ‘Wanneer ben je de VS binnengekomen?’ ’Ben je in je land van herkomst ooit thuis in de problemen gekomen?’ Enzovoort. Op deze wijze vertelt ze een aantal werkelijk onthutsende verhalen van jongeren die vanuit hun land op weg worden gezet, bijvoorbeeld door grootouders, om in de VS hun ouders of verwanten te vinden. Verhalen van geweld door drugsbendes, verkrachtingen, het overgeleverd zijn aan mensensmokkelaars, de treinreis met La Bestia (een goederentrein die door Mexico naar de grens met de VS spoort), het gevaar van op migranten jagende civilian vigilantes, het zoeken naar agenten van de Border Patrol om zich aan te geven, teneinde met ouders of verwanten te kunnen worden herenigd en de procedure naar asiel te kunnen starten.

 

Luiselli vertelt tegelijk haar eigen verhaal als Spaanstalige immigrante op zoek naar de Green Card (de permanente verblijfsvergunning) en laat ons zien hoe een eerlijk, bewogen individu stap voor stap zich engageert, eerst via vrijwilligerswerk als tolk op de immigratierechtbank, later als universiteitsdocente. Ze laat geen spaander heel van de illusie van een groot deel van de publieke opinie dat de problemen waarvoor de mensen op de vlucht gaan ‘lokale problemen’ zijn: “Het zou zeker een stap voorwaarts zijn als onze regeringen eindelijk de dimensies van het probleem erkenden, en toegaven dat er verbanden bestaan tussen verschijnselen als de drugsoorlog, de bendes in Centraal-Amerika en de Verenigde Staten, de wapensmokkel uit de Verenigde Staten, het drugsgebruik en de massale migratie van kinderen uit de Northern Triangle, helemaal Mexico door, tot in de Verenigde Staten.” Tegelijk geeft ze een helder beeld van hoe moeilijk wet en justitie het deze minderjarigen maken om asiel te verwerven, om te beginnen al de moeilijkheid zelf een advocaat te zoeken die hun zaak voor de rechtbank wil verdedigen.

 

Het is een boekje dat schokt, schrijnt en woedend maakt. Maar tegelijk ook de duidelijke boodschap meegeeft dat nietsdoen geen optie is. Emotie moet niet leiden tot frustratie, gevoelens van machteloosheid, maar moet zich omzetten in solidaire en politieke energie. Het boekje eindigt dan ook hoopvol met het accent te leggen op de talloze burgerinitiatieven die concrete hulp bieden, weerwerk bieden tegen het racisme en het vaandel van de menselijkheid hooghouden in Trumpland.